Historia Polski i Żydów to dzieje wielowiekowego współistnienia, które ukształtowało wyjątkową mozaikę kulturową. Przez ponad tysiąc lat Żydzi stanowili ważną część naszego społeczeństwa, a ich obecność pozostawiła trwały ślad w kulturze, języku, literaturze, muzyce i obyczajach Polaków.
W języku polskim zadomowiły się słowa pochodzenia żydowskiego, np. belfer [nauczyciel], frajda [radość], machlojka [oszustwo], geszeft [interes]. Z kolei do języka jidysz trafiło wiele polonizmów, zwłaszcza tych związanych z życiem codziennym: chłop, święto, ksiądz. Związki kulturowe są także w muzyce, kuchni i obyczajach. Muzyka klezmerska przeniknęła do polskiej tradycji ludowej, a dziś jest symbolem wspólnego dziedzictwa. W kuchni dostrzec można wpływy żydowskie – karp po żydowsku, chałka czy czulent stały się częścią polskiego stołu. To dowód, że codzienność była przestrzenią prawdziwego dialogu kultur.
Motywy żydowskie pojawiały się wielokrotnie w literaturze, Isaac Bashevis Singer, laureat Nagrody Nobla, pisał o Polsce jako o ziemi, gdzie nawet kamienie mają pamięć, przypominając o dawnych sztetlach i duchowym świecie polskich Żydów.
Tragiczne wydarzenia XX wieku – zwłaszcza Holocaust – przerwały ten wielowiekowy dialog. Zagłada społeczności żydowskiej była dramatem ludzkim i stratą dla kultury polskiej. Jednak współcześnie obserwować można powrót do wspólnego dziedzictwa np. Festiwal Kultury Żydowskiej w Krakowie, działalność Muzeum POLIN.
Historia Polaków i Żydów to historia współistnienia, które mimo trudnych momentów pozostawiło trwałe ślady w naszej kulturze. Wzajemne przenikanie języków, zwyczajów i sztuki wzbogaciło obie społeczności. Roman Brandstaetter pisał: Z judaizmu wyrósł chrześcijanizm, z korzeni naszych wspólnych drzew czerpiemy ten sam sok życia. Te słowa przypominają, że nasze kultury wyrastają z tych samych źródeł duchowych. Wspólna historia Polaków i Żydów uczy, że różnorodność jest wartością – fundamentem dialogu, wzajemnego szacunku i kulturowego bogactwa, które stanowi o sile narodu.
aron ha kodesz [hebr. święta skrzynia], szafa, w której przechowywyane są w synagodze zwoje Tory; zazwyczaj bogato zdobiona, wbudowana w ścianę skierowaną w stronę Jerozolimy. W Polsce jest to ściana wschodnia. Symbolizuje Arkę Przymierza. Pod wpływem chrześcijańskiej sztuki sakralnej jej zdobnictwo uległo obowiązującej w sztuce stylistyce gotyku, renesansu, klasycyzmu, forma czasem przypominała kościelne nastawy ołtarzowe. A ha-k. zmykano na misternie zdobione drzwiczki i przesłaniano haftowaną zasłoną [parochet]. Nad drzwiczkami paliła się lampka, ner tamid [hebr. wieczne światło]. Drzwi A. ha-k. otwierano przy wyjmowaniu zwojów Tory lub podczas niektórych modlitw.
bar micwa [aram.-hebr. syn przykazania], uroczystość uznania trzynastoletniego chłopca za pełnoletniego pod względem religijnym. Symboliczne znaczenie momentu, od którego staje się on odpowiedzialny przed Bogiem za swoje czyny, obowiązują go wszystkie rel. Nakazy, ma obwiązek zakładani tefilin podczas modlitwy porannej, zalicza się do mężczyzn tworzących minjan, a ponad to uważany jest za dorosłego, może dysponować swoim majątkiem, wolno mu się ożenić. Ceremoniał b. m. odbywający się zwykle w pierwszy szabat po trzynastych urodzinach, polega na wezwaniu chłopca do odczytania przypadającego na ten tydzień fragmentu Tory podczas porannego nabożeństwa w synagodze i wygłoszenia własnego komentarza do odczytanego tekstu. Ojciec odmawia błogosławieństwo, dziękując Bogu za uwolnienie od odpowiedzialności za czyny syna. Po nabożeństwie rodzice zazwyczaj urządzają przyjęcie w domu podczas, którego chłopiec wygłasza mowę, interpretując fragment Tory i prezentując swoją uczoność. Od rodziny i gości otrzymuje prezenty, wśród nich pierwszy tałes i tefilin. Obrzęd b. m. został wprowadzony w XIV wieku.
bączek chanukowy zobacz hasło drajdel
besaminka, besamim [hebr. wonności, przyprawy], wonne zioła spalane podczas obrzędu Hawdala [uroczystego zakończenia szabatu] w besamince, czyli ozdobnym pojemniczku, często srebrnym lub posrebrzanym.
bima belmer [hebr. dosł. podwyższenie, wieża] podwyższone miejsce w centrum synagogi, z którego odczytywana jest Tora oraz księgi prorockie i prowadzone są modlitwy.
bożnica zobacz hasło synagoga
chała [hebr. chała], pierwotnie dziesiąta część z każdego nowego wypieku, oddawana świątynnym kapłanom jako dziesięcina. W nawiązaniu do tej tradycji każda gospodyni podczas pieczenia chleba powinna spalić mały kawałek ciasta. Stopniowo nazwą ch. Zaczęto określać świąteczne, plecione słodkie pieczywo. Co najmniej dwie ch. Powinny być podane na stół podczas piątkowej wieczerzy rozpoczynającej szabat. Symbolizuje to podwójną porcję manny, która spadła w piątek przed szabatem w czasie wędrówki Hebrajczyków przez pustynię.
chałat [także kapota] szeroka wierzchnia odzież zapinana z przodu i sięgająca stóp, noszona zwłaszcza przez Żydów we wschodniej Europie, chałat uważany od XVIII wieku za pospolity ubiór polskich Żydów. W Małopolsce, chałat to też nazwa stroju szkolnego lub fartucha, który noszą biolodzy, chemicy, archiwiści i lekarze.
chałaciarz istniejące w publicystyce wyrażenie chałaciarz oznaczające biednego i zacofanego Żyda, sugeruje że chałat był wyznacznikiem ubóstwa. Jednak większość Żydów posiadała chałaty noszone codziennie oraz takie, które zakładali np. w święta lub wychodząc do synagogi. Dodatkowo zdarzało się, że niektóre chałaty szyto na przykład z atłasu lub jedwabiu. Powszechność noszenia chałatu przez polskich Żydów wiązała się z przesłanką do odchodzenia od widocznych oznak zamożności, jaka powstała w kulturze żydowskiej od drugiej połowy XVII wieku.
cadyk [hebr. cadik- pobożny, sprawiedliwy] charakterystyczny przywódca wspólnoty chasydzkiej, zwany też rebe. Rola i zadania c. zostały opisane przez Elimeiecha z Leżajska Autorytet c. wypływał z wiary w mistyczne wtajemniczenie oraz dziedziczoną charyzmę, która czyniła ich pośrednikami między ludźmi a Bogiem, a przejawiała się w mocy cudotwórczej. Praktyki ekstatyczne, odgrywające w chasydyzmie ważną rolę, wymagały doskonałości wewnętrznej, niedostępnej zwykłym ludziom. Mogli oni zbliżyć się do tego stanu tylko poprzez obcowanie z c., wokół którego ogniskowało się życia rel., zaś jego dom stał się miejscem odprawiania niektórych obrzędów. Większość c. utworzyła dynastie, przekazując swoją godność synom i zięciom. Zakładali oni nowe wspólnoty w innych miejscowościach, przyczyniając się do rozpowszechniania chasydyzmu. C. utrzymywali dwór , składający się z grona najbliższych uczniów, zarządzającego sprawami materialnymi -> gabaja i rodziny. Zazwyczaj przebywali tam także miejscowi i przyjezdni chasydzi, często utrzymywano ubogich. W większe święta zjeżdżały się do c. grupy chasydów po błogosławieństwo i nauki [zdarzało się, że liczba przyjezdnych sięgała kilkudziesięciu tysięcy]. Chociaż szabat był świętem rodzinnym, utarł się zwyczaj, że trzecią sobotnią ucztę mężczyźni spożywali u c., który nauczał i błogosławił. Po posiłku obecni starali się zabrać ze sobą choćby okruszki dotknięte ręką c.-> zwyczaj ten nazywał się szirajim [hebr. resztki] i wiązał z przekonaniem o mocy modlitwy c. podkreślał też jedność i bliskość wyznawców. Radość obcowania z c., za jego pośrednictwem- z Bogiem, chasydzi objawiali tańcem i śpiewem o charakterze ekstatycznym. Wielu z nich odwiedzało c. także w dni powszednie, pragnąc uzyskać poradę w sprawach rel. i życiowych. Wręczali wtedy gabajowi kwitłech [jid. kartkę, kwitek] z wypisaną prośbą oraz drobny datek pieniężny, zw. Pidjon ha-nefesz [hebr., okup za duszę]. Nauki poszczególnych c. wygłaszane w formie przypowieści, różniły się między sobą, bowiem chasydyzm nie stworzył jednolitej doktryny. Między niektórymi dworami dochodziło do ostrych polemik.
Chanuka [hebr., poświęcenie] święto świateł, które rozpoczyna się 28. Dnia miesiąca kislew i trwa osiem dni [kalendarz hebrajski]. Upamiętnia cud, jaki zdarzył się w Świątyni Jerozolimskiej po wyzwoleniu nad wojskami syryjskimi w 164 p. n. e. władający Palestyną Antioch IV Epifanes z syryjskiej dynastii seleukidów wprowadził kult bogów gr. a ich posągi umieścił w Świątyni. Wywołało to zbrojny bunt wyznawców judaizmu. Gdy Jerozolima została zdobyta przez wojska Judy Machebusza, posągi wrzucono i oczyszczono ołtarz. Dla wznowienia kultu świątynnego niezbędna była specjalnie oczyszczona oliwa, aby zapalić wiecznie palącą się menorę. Znaleziono jedynie mały dzbanuszek takiej oliwy. Mimo to zapalono świecznik, który w cudowny sposób palił się bez przerwy przez osiem dni, do czasu sporządzenia nowej porcji oczyszczonej oliwy. Gł. obrzędem Ch. jest zapalenie po zachodzie słońca świeczek w ośmioramiennym świeczniku, nazywanym chanukija. Towarzyszy temu odmawianie odpowiedniego błogosławieństwa. Świecznik stawia się na oknie, by rozsławić wieść o cudzie, i co dzień zapala się o jedną świeczkę więcej. Świeczki powinny palić się co najmniej pół godziny. W czasie święta jada się potrawy smażone na oliwie lub oleju, a dzieci dostają prezenty, zwykle kilka małych pieniążków [jid. chanuke geld, pieniądze chanukowe] i bawią się bączkiem [jid. drejdl]. Na czworobocznym bączku znajdują się litery hebr., z których każda oznacza większą lub mniejszą wygraną albo przegraną. Dorośli mogą grać w karty, co zwykle jest zabronione i potępiane przez rabinów jako hazard.
chanukija [hebr. חנוכיה] – dziewięcioramienny świecznik żydowski zapalany podczas święta Chanuka.
Istnieje bardzo wiele halachicznych przepisów związanych z ustawianiem chanukii, świec i ich zapalaniem. Zgodnie z tradycją chanukija powinna stać przy drzwiach frontowych domu, na których znajduje się mezuza lub, gdy drzwi domu nie znajdują się na froncie, ustawiana jest na parapecie okna wychodzącego na ulicę tak, aby przechodnie mogli ją zobaczyć. Chanuka trwa przez 8 dni, w czasie których zapala się kolejne świeczki – po jednej na każdy dzień. Nie wolno używać świec mających plecione knoty. Zamiast świec niektórzy używają oliwy z oliwek. W naczyniu z oliwą powinien znajdować się jeden knot, by lampka nie przypominała buchającej ogniem pochodni.
Jedna ze świec – Szamasz – jest świecą dodatkową, dziewiątą, którą zapala się pozostałe. Szamasz powinien być trochę oddalony od pozostałych świeczek lub znajdować się nieco powyżej nich. Świece zapalane są o zmierzchu lub w chwili pojawienia się pierwszych gwiazd na niebie.
Świece ustawiane są następująco: najpierw Szamasz, następnie zaczyna się od prawej strony. Każdego dnia dostawia się jedną świeczkę więcej w kolejności od strony prawej do lewej. Zapala się najpierw Szamasz, następnie świeczkę najbardziej po lewej stronie i zapala się kolejne z prawej. Jeżeli chanukija stoi przy drzwiach, najpierw dostawiamy świeczki najbliżej drzwi.
Dobrze widziane jest, aby kobiety zapalające świece przez pół godziny później nie wykonywały żadnych prac. Płomienia chanukii nie wolno w żaden sposób wykorzystywać, w Szabat trzeba również uważać, by np. podmuch wiatru z otwieranych drzwi nie zdmuchnął płomieni. Tradycyjnie spożywa się w czasie Chanuki produkty mleczne.
cheder [hebr. pokój izba], tradycyjna szkoła religijna dla małych chłopców żydowskich. Mieściła się zazwyczaj w mieszkaniu nauczyciela, stąd nazwa. Ch. znane już były w średniowieczu, kiedy poszczególne gminy kierując się nakazami judaizmu, przywiązującego duże znaczenie do studiowania pism rel., zorganizowały powszechne nauczanie dla chłopców. Nauka rozpoczynała się w wieku 3-4 lat od alfabetu hebrajskiego i pamięciowego opanowania tekstów modlitw; następnie przez rok recytowania Tory [wraz z równoległym jej tłumaczeniem na Jidysz], by wreszcie zapoznać się z Talmudem. Chłopcy uczyli się w ch. do -> bar micy, czyli do osiągnięcia wieku 13 lat. Później zdolniejsi i zamożniejsi mogli studiować w -> jesziwie. Nauczyciel zw. Mełamedem [hebr. melamed=nauczający], nie cieszył się dużym prestiżem. Często uważano go za niedołęgę, oskarżano o nadmierne stosowanie kar cielesnych wobec uczniów. Szczególnie ostre ataki na system nauczania w ch. przypuszczali zwolennicy-> haskali. Chociaż w metodach nauczania w ch. rzeczywiście przeważały techniki pamięciowe,, polegające głośnym powtarzaniu tekstu, stosowano tam także naukę poprzez zabawę, np. zamienianie i podstawianie liter, co przypominało rebusy czy dzisiejsze krzyżówki. Mełamed zatrudniał czasem pomocnika, nazywanego belfrem [jid. bahelfer=pomocnik]. Zamożniejsze rodziny wynajmowały mełameda, który uczył dzieci w ich domu, czasem także dziewczynki. W latach 20. XX w. powstała w Polsce sieć szkół rel. dla dziewczynek pod nazwą Bejs Jakow, w których uczono podstaw języka hebr., modlitw i ich interpretowania, a także czytania fragmentów Tory. W okresie międzywojennym część ch. zwł. te przy gminach wyznaniowych, wprowadziła naukę przedmiotów świeckich, takich jak: arytemtyka i język pol., stosując się do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Większość jednak działała nadal według tradycyjnego programu. Zwykle zajęcia odbywały się popołudniami, by nie kolidować z nauką w szkołach powszechnych. Współczesne ch. w Izraelu i Stanach Zjednoczonych to szkółki popołudniowe, niedzielne albo też szkoły, w których oprócz nauczania przedmiotów świeckich prowadzi się w zwiększonym wymiarze godzin nauczanie religii.
chucpa [hebr.] bezczelność, zuchwalstwo, oszustwo, łgarstwo; słowo o znaczeniu pejoratywnym, ale niekiedy mające zabarwienie, zwł. gdy dotyczy zachowania bezczelnego, a zarazem dowcipnego. Określenie ch. weszło także do języka polskiego.
chupa [hebr. baldachim], baldachim ślubny, symbolizujący namiot pana młodego z czasów starożytnych, do którego przyprowadzano narzeczoną. Zwyczaj był sporządzony z bogato haftowanego aksamitu, podtrzymywany czterem drążkami ( w gminach sefardyjskich mógł to być tałes, trzymany za rogi przez czterech mężczyzn). Pod baldachimem odbywała się właściwa ceremonia ślubna. Ch. ustawiano pod gołym niebem, by świadkiem ślubu były gwiazdy- symbol płodności. Od końca XIX w. śluby odbywają się w synagodze.
cicit cyces zobacz hasło tałes
cymes [jid. warzywa, deser] tradycyjna potrawa świąteczna. Zapiekanka składająca się z gotowanej marchewki, jabłek, suszonych owoców, z dodatkiem cukru i cynamonu, podawana jako świąteczny deser. Nazwa potrawy weszła do języka polskiego w znaczeniu przysmak
czulent, czolent, szalent [starofrancuskie chald = gorący], tradycyjne danie spożywane podczas obiadu w szabat. Nazwy cz. używali Żydzi aszkenazyjscy. Przygotowywali go z grochu, ziemniaków, kaszy, cebuli i skwarków mięsa, do których dodawano przyprawy, czasem suszone śliwki. Wszystkie składniki pieczono, aby tworzyć jednolitą masę. Ponieważ w sobotę nie wolno było gotową ani zapalać ognia, cz. przyrządzano w piątek i zostawiano na noc w rozgrzanym piekarniku. Sefardyjskim odpowiednikiem cz. jest chamin [hebr., gorąca potrawa], z ryżu, baraniny i przypraw orientalnych.
drejdel dridyl [jid. drejdl], czworoboczny bączek z pojedynczą literą hebrajską po każdej stronie, który służy do uprawiania tradycyjnej żydowskiej gry hazardowej podczas święta Chanuka.
etrog zob. hasło Sukot.
goj [hebr.], określenie wyznawców religii innych niż judaizm. Słowo odpowiada takim określeniom, jak obcy, poganin, nie-Żyd.
golem [hebr., nieuformowany], w ludowych legendach żydowskich – sztuczny twór ludzki, powołany do życia za pomocą kabały. Umiejętność jego stworzenia dowodziła najwyższego wtajemniczenia kabalistycznego, ale była także wyzwaniem wobec mocy Boga jako Stwórcy. Według legend g. ożywianym za pomocą imienia Boga nikomu nie udało się w pełni władać, wymykał się spod kontroli siejąc spustoszenie. Moc stworzenia g. przypisywano kilku starożytnym mędrcom, a także Baal Szem Towowi, twórcy chasydyzmu, i niektórym cadykom. Najstarsze nowożytne wersje podań o g. pochodzą z XVI w. i dotyczą działalności Elijahu Baal Szema z Chełma. Największą popularność zdobyła legenda o g. stworzonym przez rabina Jehudę Loewa [zw. Maharal] z Pragi. W języku jid. słowo g. oznacza niedołęgę i głupca.
halacha [od hebr. halach= iść, postępować], religijne przepisy prawne, zapisane w Talmudzie, regulujące postępowanie wyznawców judaizmu. Stanowią one wykładnię prawa ustnego czyli przyjętej interpretacji prawa zapisanego w Torze. H. ma dla wyznawcy judaizmu znaczenie normy rel., której przekroczenie lub niedopełnienie jest grzechem. Interpretacje h. zapisanej w Talmudzie były w ciągu wieków rozwijane w literaturze resposnów rabinicznych [gdzie rozstrzygnięcia miały charakter prawnych precedensów], w komentarzach talmudycznych.
hamantasze [jid. המן־טאַשן – hamentaszn, hamantaszn, humentaszn = woreczki, sakiewki, kieszenie Hamana], zw. też uszami Hamana [hebr. אוזני המן oznej Haman] – tradycyjne dla kuchni żydowskiej nadziewane ciasteczka w kształcie trójkąta, wypiekane w przeddzień święta Purim i spożywane w czasie tego święta.
jad [hebr. ręka], jadit, ozdobna wskazówka używana podczas nabożeństw w synagodze od wskazywania odczytywanego testu Tory. Bezpośrednie dotknięcie zwoju było zakazane ze względu na możliwość jego skalania. J. był zawsze piękne zdobiony, zwykle zakończony rzeźbą w kształcie dłoni z wyciągniętym palcem wskazującym, często inkrustowany drogimi materiałami, takimi jak drewno rzadkich drzew, kość słoniowa, mosiądz itp.
jarmułka [jid. jarmelke; z hebr. jarea Malach = bojaźń przed Królem], kipa [hebr. czapka], mycka [niem Mutze = czapka], okrągła, płaska czapeczka uszyta z płótna, jedwabiu lub aksamitu, przylegająca do czubka głowy, noszona przez mężczyzn i chłopców, zdejmowana jedynie do snu. Zgodnie z przepisami rel. mężczyźni powinni nakrywać głowę w czasie modlitwy, jednak większość rel. Żydów nosi ją cały czas. Ma ona przypominać o obecności Boga. Nakrywanie głowy małym chłopcom zapewnia ich pobożność w dorosłym życiu. Tradycja nakrywania głowy wywodzi się z czasów Świątyni Jerozolimskiej, kiedy kapłani uczestniczyli w obrzędach rel. Z przykrytą głową. W tradycyjnych rodzinach również kobiety noszą nakrycie głowy [chustkę, kapelusz], jest to dbałość o skromny wygląd, a nie nakaz.
jesziwa [hebr., posiedzenie], religijna uczelnia dla starszych chłopców. Po ukończeniu chederu, w wieku 13-14 lat, mogli kontynuować w niej naukę, studiując halachę zawartą w Talmudzie. W j. przebywali do momenty ożenku. Niektórzy z nich uzyskiwali smichę [hebr. upoważnienie], uprawniającą do wykonywania zawodu rabina. Pierwsze j. zostały założone przez faryzeuszy po upadku Drugiej Świątyni. Niektóre nowożytne j. zdobywały ogólnoeuropejską renomę, np. uczelnie założone w XVI w. przez Moszego Isserlesa w Krakowie oraz przez Szaloma Szachnę w Lublinie. W XIX w. funkcjonowały j. chasydzkie, często przy dworach cadyków. W 2. poł XIX w. na Litwie powstał ruch rel.-> musat, mający na celu odnowę sposobu nauczania w j. i podniesienie ich poziomu. Ważnym ośrodkiem ruchu stała się j. w Wołożynie [Litwa], zamknięta przez władze carskie w 1892. W okresie międzywojennym sieć j. Keter Tora [hebr. korona Tory] założył cadyk Szlomo Henoch Kabinowicz z Radomska. Jedną z większych była Metiwta [aram., Uczelnia] w Warszawie, pozostająca pod wpływem nauk cadyka z Góry Kalwarii, w której uczyło się kilkaset uczniów. Słynna j., której rektorem był rabin Israel Meir Kohen, od tytułu swojego dzieła nazywany Chofec Chaim [hebr., Pragnienie Życia], działała w Raduniu koło Wilna. W 1925 powstała nowoczesna Jesziwat Chachmej Lublin [hebr., Uczelnia Mędrców Lublina].
jidysz język Żydów aszkenazyjskich, w Polsce język żydowski czyli jidysz, bowiem nim posługiwali się Żydzi zamieszkujący Polskę przed Holokaustem.
Jom Kipur [hebr., Dzień Pojednania] najważniejsze a zarazem jedno z najstarszych świąt żydowskich w Polsce znane także pod nazwą Sądny Dzień, przypadające na dziesiątego dnia miesiąca tiszri [kalendarz hebrajki]. Zgodnie z tradycją, tego dnia Mojżesz zszedł z góry Synaj z drugimi Tablicami Dekalogu , znakiem przebaczenia za grzech bałwochwalstwa i symbolem pojednania z Bogiem. W starożytności w dniu tego święta wypuszczano na pustynię kozła ofiarnego dla demona Samaela, symbolicznie odkupując grzechy całego Izraela. J. K. kończy dziesięciodniowy okres pokuty, jamim noraim [hebr., straszne dni]. W tym czasie dokonuje się rachunku sumienia, codziennie odmawia modlitwy pokutne, a także jedna się z bliźnimi i wybacza doznane krzywdy i zniewagi. Odwiedza się cmentarze, prosząc zmarłych wstawiennictwo oraz rodzaje jałmużnę. W przeddzień J.K. mężczyźni udają się do mykwy, by dokonać kąpieli rytualnej, a następnie do synagogi. Podczas nabożeństwa intonuje się modlitwę Kol nidre [aram. Wszystkie śluby], pochodząca z IX w. jest to forma rozgrzeszenia z przysiąg zapomnianych lub złożonych pod przymusem, a także unieważnienie wszystkich niedotrzymanych zobowiązań człowieka wobec Boga. W święto obowiązuje ścisły post, zabronione jest zarobkowanie i wykonywanie jakiejkolwiek pracy, a nawet mycie się. Dzień wypełniają modlitwy w synagodze. Częścią liturgii jest modlitwa za zmarłych [->Izkor] oraz publiczne wyznanie grzechów. Mężczyźni zakładają biały kitel jako znak moralnej czystości, za aron ha-kodesz zasłania się białym odświętnym parochetem. Święto kończy uroczyste dęcie w róg barana [szofar]. W Europie Wschodniej i w Polsce ukształtowały się lokalne zwyczaje, np. obrzęd kapores [hebr., zadośćuczynienie], polegający na założeniu ofiary z białego koguta lub kury w przeddzień J. K. Ptakiem obracano przez chwilę nad głową, wypowiadając formułę: To w moim zastępstwie, to w zamian za mnie, to moja pokuta. Niech ten kogut/ ta kura idzie na śmierć, a ja wejdę w pokoju w dobre, długie życie. Zwyczaj ten nawiązuje do starożytnej ceremonii przejęcia grzechów przez kozła ofiarnego, był krytykowany rzez wielu rabinów. Współcześnie został zastąpiony ofiarą pieniężną na rzecz ubogich.
Judenrat [niem., rada żydowska] forma administrowania skupiskami żydowskimi w gettach, wprowadzona przez hitlerowców w 1939. W praktyce władza J. była ograniczona do wykonywania zarządzeń okupantów. Na prezesów J. Niemcy powoływali zwykle przedwojennych działaczy społ., którzy dobierali pozostałych członków rad, zatwierdzanych przez okupanta. Zwierzchnictwo nad J. sprawowały niem. władze administracyjne, a w większych miastach specjalnie utworzone urzędy np. w Warszawie Urząd Komisarza Dzielnicy Żydowskiej, podlegający gubernatorowi dystryktu warszawskiego. W Łodzi i w paru innych miastach odpowiednie urzędy, zw. Gettoverwaltung [niem. zarząd getta] podległ burmistrzom. J. otrzymywały także rozkazy bezpośrednio od SS i Gestapo. Zasadnicze decyzje regulujące życie w gettach podejmowały władze niem., a kompetencje J. ograniczały się do spraw wykonawczych i administracyjnych [ewidencja ludności, zaopatrzenie w żywność, węgiel i inne towary, podatki, oświata, życie rel., pochówki itd.] raz opieki społ. i zdrowotnej. Ponadto J. zobowiązane były do dostarczenia robotników, organizowania wysyłki ludzi do obozów pracy, zbierania i przekazywania kontrybucji, zbiórki kosztowności, mebli, futer itp. W późniejszym okresie były zmuszone do współpracy przy organizacji deportacji do obozów zagłady. J. częściowo podlegała służba porządkowa, jednostki policyjne wewnątrz getta, pozbawione prawa używania i posiadania broni. Wykorzystywano je do licznych rewizji, łapanek, eskortowania przesiedleńców oraz w akcjach deportacyjnych. Większość zarządów J. starała się lawirować między żądaniami Niemców a obroną więzionych w gettach Żydów, wierząc, że kolejne kompromisy umożliwią uratowanie choćby części ludności. Postawy poszczególnych członków J. były jednak zróżnicowane. Przewodniczący J. w Warszawie, A. Czerniaków utrzymywał kontakty z działaczami konspiracji, organizował pomoc społ. i wspierał opór cywilny. Był jednak przeciwny koncepcji walki zbrojnej, a postawiony przed koniecznością przygotowania deportacji do obozu zagłady, popełnił samobójstwo. Ch. Rumkowski, stojąc na czele J. w Łodzi, niemal do końca organizował wywózki, starając się uchronić prze nimi wybrane grupy ludności. Niektórzy działacze J. wykorzystywali swoje stanowiska do wzbogacenia się czy ochrony własnej rodziny.
kabała [hebr., kabala- przyjmowanie tradycji]
Kadisz [aram., Święty] jedna z najczęściej odmawianych modlitw w judaizmie, napisana w języku aramejskim w pierwszych wiekach naszej ery. Wyraża wiarę w jedynego Boga, pochwałę jego mocy i świętości oraz poddanie się jego woli. Do jej odmówienie wymagany jest minjan. Istnieje kilka odmian tej modlitwy np. za zmarłych . Synowie zobowiązani są do codziennego odmawiania K. przez 11 miesięcy po śmierci każdego z rodziców, a później raz do roku, w rocznicę pogrzebu. Wobec dalszych krewnych codzienne odmawianie K. obowiązuje przez 30 dni.
kahał inaczej gmina [jid. kahał, hebr., kehila], forma organizacji społeczności żydowskich. Termin o podwójnym znaczeniu- oznacza skupisko żyd. posiadające własną organizację wewnętrzną, samorząd i władze; a także same władze samorządowe kierujące tym skupiskiem. Zasadniczy wpływ na kształt g. żyd miały dwa czynniki: prawo i tradycja żyd. oraz ustawodawstwo państwowe. System organizacji g. uformował się w krajach Europy Zachodniej, stamtąd został przeniesiony do Polski i tutaj uległ dalszym przekształceniom. Przepisy religijne judaizmu sformułowane w Torze i Talmudzie, przywileje władców pol., a od XVI w. również porządki wojewodziańskie i postanowienia Sejmu Żydowskiego regulowały wszystkie sfery życia skupisk żyd. Zakres autonomii został określony w przywilejach nadanych rzez władcę bądź właściciela miasta, natomiast struktura władz gminnych i sposób ich funkcjonowania- w żyd. statutach gminnych. Poszczególne g. cieszyły się większymi lub mniejszymi swobodami. Duże różnice istniały pomiędzy g. w miastach prywatnych, w których zakres przyznanej autonomii zależał od właściciela oraz od rozmiarów jego integracji w wewnętrzne życie społeczności żyd. Bogate gminy posiadały osobny budynek, w którym mieściła się siedziba g., w pol. źródłach nazywany [żydowskim ratuszem]. Ogólna struktura władz gminnych miała charakter hierarchiczny [kilkustopniowy]. Najwyższą pozycję zajmowali -> seniorzy, którzy pełnili funkcje administracyjne, sądownicze i reprezentacyjne. Ważne miejsce w życiu g. nie tylko rel., zajmował rabin zatrudniony przez władze gminne. W skład władz g. wchodzili ponadto kahalnicy, którzy kierowali komisjami, zajmującymi się poszczególnymi działami administracji. Istniały komisje nadzorcze, charytatywne, podatkowe, cechowe i wiele innych. Każda g. zatrudniała również wielu płatnych urzędników takich jak: -> chazan, -> szames, łaziebny, nauczyciel chederu. Z kasy gminnej opłacono lekarza, akuszerkę, strażników, posłańców itp. Tylko duże g. miały tak rozbudowany system instytucji samorządowych. Potrzeby niewielkich skupisk były znacznie mniejsze. Zmiany administracyjne i prawne wprowadzone przez państwa zaborcze ograniczyły funkcje i role g. W niepodległej Polsce zachowano instytucję g. wyznaniowej, która potocznie nadal nazywana była przez Żydów kahałem.
kantor śpiewak prowadzący modlitwy w synagodze.
kipa zobacz hasło jarmułka.
kirkut [hebr. bejt kwarot= dom grobów, bejt olam= dom wieczności, jid. kirkut]. Od czasów najdawniejszych w judaizmie istniał nakaz grzebania zmarłych i tylko taka forma pochówku była dopuszczalna. W średniowieczu groby zaczęto oznaczać pionowymi macewami, przestrzegając zasady, by nie różnił się one wielkością lub zdobieniami. Nie zawsze stosowano się do tego, na c. Remu [Kazimierz Krakowski] z XVI w. można zobaczyć wspaniale ozdobione sarkofagi, które świadczą o wpływie stylu renesansowego i klasycyzmu. Na niektórych c. dbano o ułożenie ciała głową w stronę Jerozolimy. Mężczyzn i kobiety chowano w różnych częściach c. Dopiero od końca XIX wieku zaczęto grzebać małżonków obok siebie. Według prawa c. jest miejscem nieczystym. Z tego powodu kohenów [potomków rodu kapłańskiego, których obowiązywały szczególne przepisy rytualnej czystości] grzebano blisko bramy cmentarnej, by uchronić odwiedzającą ich grób rodzinę od skalania bliskością innych zmarłych. Na grobach nie składa się kwiatów, uważano je za symbol życia, kłócący się z poważnym nastrojem, z jakim wierni powinni odwiedzać c. W rocznicę śmierci bliskich [jid. jarcajt] oraz przed świętem Rosz Ha-szana na macewie kładziono kamyki i zapalano świece, a na grobach słynnych rabinów pielgrzymi składali zapisane na karteczce prośby [jid. kwitlech] wierząc we wstawiennictwo zmarłego u boga. C. żyd. Były systematycznie niszczone w czasie II wojny światowej. Żydów zmuszano do rozbierania nagrobków, kamiennych mace używano do budowy dróg. Po wojnie fala dewastacji dotknęła c. żyd. W 1956 i 1968. Z inicjatywy lub za zgodą władz zbudowano tereny c. Akty wandalizmu zdarzają się także współcześnie.
kitel [jid. koszula], długa, biała rytualna koszula; strój, w jaki ubierano zmarłych obojga płci. Zwyczajowy upominek, którym narzeczona lub jej rodzice obdarowywali narzeczonego, by podkreślić swoją pobożność. K. nazywano także biały fartuch z długimi rękawami, nakładany na wierzch ubrania, element uroczystego stroju męskiego, używanego w niektóre święta np. Jom Kipur. Wkładał go pan młody podczas ceremonii ślubnej. Biały kolor symbolizował czystość, bezgrzeszność. Żydzi aszkenazyjscy grzebali w k. zmarłych, zszywając jego dolny brzeg.
klezmer [hebr. narzędzie, instrument, piosenkarz] tradycyjny muzykant żydowski weselno - karczmiany lub grający na innych przyjęciach. W polszczyźnie słowo to nabrało bardziej negatywnych konotacji: kiepski muzyk grający bez miłości do muzyki, a tylko dla pieniędzy. W swoim pierwotnym znaczeniu termin k. oznaczał muzyka o specyficznych, niemniej wysokich umiejętnościach. Tradycja muzykowania przekazywana była z pokolenia na pokolenie. Ojciec uczył syna, ten przekazywał umiejętności swojemu synowi, w ten sposób powstawały dynastie klezmerskie. Ostatnim przedwojennym klezmerem żyjącym w Polsce był Leopold Kozłowski-Kleinman, przedstawiciel dynastii Brandweinów.
koszer, kaszer [hebr. zdatny, odpowiedni], pożywienie dozwolone do spożycia według żydowskiego prawa religijnego. Zasady dietetyczne w judaizmie, określane hebr. terminem kaszrut [zdatność], należące do najstarszych i najtrwalszych elementów kultury żyd., zapisane są w Pięcioksięgu Mojżesza. Można spożywać tylko mięso pochodzące od określonych zwierząt [zakazane, czyli trefne, jest mięso wieprzowe, skorupiaków, węgorza itp.; mięso wołowe powinno pochodzić z przedniej części zwierzęcia] zabijanych w sposób rytualny. Nie wolno spożywać razem potraw mięsnych z mlecznymi, toteż używa się oddzielnych naczyń do ich przygotowania i spożywania. Zarówno mięso, jak przetwory mleczne musiały być poddawane specjalnym zabiegom podczas całego procesu przygotowania. Przed przyrządzeniem potrawy z mięsa, aby pozbyć się resztek krwi, moczy się je przez pół godziny, następnie soli, a po godzinie płucze w zimnej wodzie, innym sposobem jest opiekanie nad ogniem. Należy usunąć wszystkie żyły. Potrawy roślinne były traktowane jako rytualnie obojętne [hebr. prawe]; jednak już nie wszystkie ich przetwory, np. wódka jest prawe, z wyjątkiem tej przygotowanej na święto Pesach, która nie może być produkowana ze zboża. Wino musi być koszerne, tzn. poddane specjalnym zabiegom rytualnym w procesie produkcji, dotyczy to również rodzynek. Wszystkie te skomplikowane przepisy i zasady, przez rabinów uzasadniane pod wpływem sposobu odżywiania się na duchowość i etykę człowieka, do dziś są przestrzegane przez Żydów ortodoksyjnych. Ze względu na nich cała żywność produkowana lub sprowadzana do Izraela musi być koszerna. Większość izraelskiego społeczeństwa żyjąca według norm świeckich, traktuje zasady kaszrut bardziej jako nar. tradycje kulinarne niż nakaz religijny. Wielu łączy je z modnymi zasadami zdrowego odżywiania, np. wegetarianizmem. Modyfikacji ulegają także ortodoksyjne zasady kaszrut: współcześnie rabin nadzorujący produkcję żywności dodatkowo zwraca uwagę na stosowane środki chemiczne, konserwanty oraz wartość odżywczą i zdrowotną produktów.
kuczka zobacz hasło suka.
kugel, kugiel zapiekanka z ziemniaków, ryżu lub makaronu. Można ją przyrządzić jako dodatek do mięs albo na słodko, z owocami, modem, orzechami itp. Potrawa świąteczna, podawana przez Żydów aszkenazyjskich jako deser podczas obiadu w szabat i inne święta.
maca [hebr.], rodzaj przaśnego podpłomyka pieczonego na blasze. Ciasto na m. przygotowuje się z mąki i wody, bez dodatku soli, następnie cienko wałkuje i dziurkuje. M należy upiec nie później niż 18 minut po zmieszaniu mąki z wodą, aby być pewnym, że nie zaczął się proces zakwaszania. Przyrządzanie m. odbywało się pod nadzorem mężczyzny znającego dobrze prawo rel. M. spożywano podczas święta Pesach, kiedy nie wolność zakwaszonego chleba; zwyczaj ten upamiętnia pospiech, z jakim Hebrajczycy wraz z Mojżeszem opuszczali Egipt, nie mogąc czekać, aż wyrośnie ciasto na chleb. Bogata symbolika m. kojarzona jest z czasami niewoli egip., ucisku i biedy, ale także z nadzieją na wyzwolenie, pokorą i czystością pobożnego człowieka. M. chętnie jedzono także w dni powszednie, z mielonej lub rozdrobnionej przyrządzano wiele potraw [kluski, smażone w oleju ciastka, jajecznica na m. itp.] W średniowiecznej Europe i od XVI w. także w Polsce rozpowszechnił się przesąd, jakoby Żydzi dodawali krwi chrześcijan do m., co stało się jednym z powodów prześladowań wyznawców judaizmu.
macewa [hebr., pomnik, nagrobek, postument], tradycyjny płaski kamienny nagrobek, ustawiony pionowo w szczycie grobu, opatrzony napisami, czasem ozdobnymi reliefami. Jednolity kształt m. ustalił się w średniowiecznej Europie, symbolizując równość ludzi wobec Boga. Hebr. inskrypcje informowały o tożsamości zmarłego (imię jego matki), zasługach, dacie śmierci ( według kalendarza hebr.), zawierały także rel. Formuły, takie jak: błogosławionej pamięci; oby został(a) włączony w węzeł życia wiecznego albo niechaj jego/jej dusza będzie włączona w wieniec wiecznego życia itp. Najstarsze średniowieczne nagrobki nie były zdobione. Z czasem zaczęto na nich umieszczać reliefy o charakterze ozdobnym[ motyw kwiatów, zakręconych linii, zwieńczeń, legendarnych zwierząt, np. gryfów], lub z symbolami dostarczającymi dodatkowych informacji o zmarłym[ np. dłonie w geście błogosławieństwa oznaczały kapłana, dzbanek i misa-lewitę, księgi-męża uczonego lub rabina, bóżnicza skarbonka-wspomagającego biednych, szabasowe świece-pobożną niewiastę, ptaszki-niewinną dziewczynę; jeleń oznaczał imię Ciwi [hebr.,] lub Hirsz [jid,], lew- Arie [hebr.]lub Lejb [jid.], owca symbolizowała imię Racheli. Groby słynnych rabinów i caydków obudowywano małymi budyneczkami, zw.->ohel. Wraz z emancypacją i asymilacją Żydów na cmentarzach pojawiły się nagrobki przypominające forma grobowce chrześć., z czasem wykonywane przez znanych artystów. Nie przestrzegano już ściśle zakazu przedstawień postaci ludzkich, toteż na dużych cmentarzach, jak warszawski czy łódzki, spotkać można nagrobne rzeźby przedstawiające anioły oraz motywy zapożyczone z kultury chrześc. W czasie II wojny światowej cmentarze żyd. były systematycznie niszczone przez Niemców, m. używano m.in. do wykładania dróg. Akty wandalizmu zdarzały się także po wojnie.
Na m. nie kładzie się kwiatów, uważano je za symbol życia, kłócący się z poważnym nastrojem, z jakim wierni powinni odwiedzać kirtut. W rocznicę śmierci bliskich [jid. jarcajt] oraz przed świętem Rosz Ha-szana na m. kładziono kamyki i zapalano świece, a na grobach słynnych rabinów pielgrzymi składali zapisane na karteczce prośby [jid., kwitech], wierząc we wstawiennictwo zmarłego u Boga.
mazl tow mazzal tow [hebr. מַזָּל טוֹב] oznacza po hebrajsku szczęście. Zwrot ten został także wprowadzony do języka jidysz w brzmieniu mazeł tow i jest obecnie powszechnie używany we współczesnym języku hebrajskim, a nawet w niemieckim i w angielskim, często oznaczając gratulacje. W Izraelu mazzal tow jest używane z okazji każdego szczęśliwego wydarzenia, np. otrzymanie prawa jazdy, urodzin.
menora [hebr. lampa, świecznik], siedmioramienny świecznik używany w liturgii judaizmu od czasów starożytnych. W Świątyni Jerozolimskiej była to lama oliwna, która płonęła dzień i noc na znak nieprzerwanej łączności z Bogiem. Jej wygląd został opisany szczegółowo w Torze. Symbolizowała Drzewo Życia, a także planety i niebiosa, czyli wszechświat. W liturgii synagogalnej jest symbole Tory, czyli Wiecznego Światła i mądrości. Stała się jednym z najważniejszych symboli żyd., często odtwarzana jako motyw zdobniczy w synagogach, na nagrobkach itp. Współcześnie jest godłem państwa Izrael.
mezuza [hebr. odrzwia], wąski zwój pergaminu z wypisanym ręcznie fragmentem wyznania wiary, umieszczony w ozdobnym, podłużnym pudełeczku z metalu lub drewna, z małym otworem, przez który widać słowo Szadaj [hebr. Wszechmocny]. M. przytwierdza się do framugi drzwi, po prawej stronie, wypełniając w ten sposób biblijny nakaz umieszczenia imienia Boga na odrzwiach domu. U bardzo pobożnych Żydów m. znajduje się także wewnątrz mieszkania. Każdy przekraczający próg domu dotyka m. dwoma palcami, a następnie podnosi je do ust. Według wierzeń ludowych, m. zabezpiecza dom przed złymi duchami i nieszczęściami.
midrasz [hebr., komentarz, objaśnienie], pobiblijna literatura hagadyczna, tworzona między I a XII w., gł. Jednak w okresie powstania Talmudu. Oparta na ustnej tradycji, zawierała legendy dotyczące postaci biblijnych, rozbudowujące i uzupełniające wątki obecne w -> Tnanachu. Chociaż często były one niezgodne z treścią Biblii, zostały włączone do tradycji rel. judaizmu jako metaforyczne opowieści pouczające . Ustnie przekazywane lub spisane zbiory m. traktowano jako homiletyczną metodę nauczania Biblii, rozwinięcie i ilustracje koncepcji teologicznych oraz aktualne przesłanie moralne dla prostych ludzi, którym brakowało głębszej wiedzy rel. M. stały się źródłem wielu legend, przypowieści, przysłów i bajek, funkcjonujących w folklorze żyd. do czasów najnowszych.
minjan [hebr. liczba, kworum] według prawa rabinicznego, dziesięciu dorosłych mężczyzn [powyżej 13 roku życia], których obecność jest konieczna, by odprawić nabożeństwo, niektóre obrzędy i odmówić modlitwy np. Kadisz. W judaizmie reformowanym do m. wliczane są kobiety.
Mosad [hebr., Instytucja], centrala służb wywiadowczych Izraela, utworzona w 1951 na polecenie ówczesnego premiera D. Ben Guriona. Wobec zagrożenia , zwł. ze strony terrorystów arab. M. podejmował i podejmuje operacje o charakterze ofensywnym. Najgłośniejsze z nich to zabicie przywódców grupy terrorystycznej Czarny Wrzesień, odpowiedzialnych za masakrę sportowców izraelskich na olimpiadzie w Monachium [1972] oraz odbicie samolotu z zakładnikami na lotnisku Entebbe w Ugandzie [1976]. M. ścigał również zbrodniarzy wojennych. W 1960 jego agenci uprowadzili z Argentyny do Izraela hitlerowskiego zbrodniarza A. Eichmanna, odpowiedzialnego za zorganizowanie masowej zagłady Żydów w Europie.
mykwa [hebr. mikwe= cysterna, zbiornik wodny], basen służący do rytualnych ablucji. Zwyczaj ablucji znany był od najdawniejszych czasów w wielu kulturach, zwł. na Bliskim Wschodzie. Tora zawiera szczegółowe przepisy rytuału alucji oraz budowy zbiornika. Powinna się w nim znajdować woda bieżąca, deszczówka lub woda ze źródła. Kąpiel w m. obowiązuje prozelitów, przyjmujących judaizm (stąd wywodzi się obrzęd sakramentu chrztu w religii chrześc.); kobiety po okresie nieczystości rytualnej związanej z menstruacją lub połogiem; mężczyzn przed niektórymi świętami, np. przed Jom Kipur. Bardzo pobożni Żydzi kąpali się w m. w każdy piątek przed szabatem, a niektórzy – codziennie rano przed przystąpieniem do modlitwy. Sofer przepisujący Torę zobowiązany był do ablucji przed rozpoczęciem pacy. Sam rytuał polegał na krótkim całkowitym zanurzeniu się w wodzie ubranych w koszule mężczyzn czy kobiet, zwykle towarzyszyła temu recytacja odpowiednich modlitw. W m. zanurzało się także nowe naczynia domowe. W Polsce m. umiejscawiano w osobnym budynku, zazwyczaj w pobliżu kompleksu budowli sakralnych. W bogatszych gminach istniały osobne m. dla kobiet i mężczyzn, w biedniejszych wyznaczano dla nich różne pory kąpieli.
ohel [hebr., namiot], niewielki budynek stawiany nad grobem szczególnie zasłużonych, słynnych rabinów, cadyków, uczonych talmudystów. Jego symbolika nawiązywała do [namiotu Jakuba], zaś formą przypominał kapliczki i grobowce chrześc. Służyć miał wygodzie pielgrzymów, którzy przybywali na grób znamienitych zmarłych w rocznicę ich śmierci oraz w niektóre święta, by modlić się i prosić o wstawiennictwo u Boga. Zapalali na grobie świeczki, często pozostawiali spisane na karteczce prośby [jid. kwitlech]. Stawianie o. jest charakterystyczne dla środowiska Żydów ortodoksyjnych począwszy od końca XIX w. Wcześniejsze groby, nawet najznamienitszych członków gminy, niewiele się różniły od innych, co było zgodne z tradycyjną religijnością.
parochet [hebr., zasłona] bogato haftowana, zazwyczaj aksamitna kotara zasłaniająca aron-ha-kodesz. Symbolicznie oddziela ona sacrum od profanum. W starożytnej Świątyni oddzielała część nazywaną Święte Świętych ze znajdującą się w wewnątrz Arką Przymierza. W synagogach p. zdobiony był wypukłym haftem, często w kolorze złotym, przedstawiającym motyw dwóch lwów podtrzymujących Tablice Przykazań lub Gwiazdę Dawida. Na ważniejsze święta wywiesza się odświętny p. np. na Rosz Haszana i Jom Kipur w kolorze białym, symbolizującym oczyszczenie z grzechów i przebaczenie. Górna część aron ha-kodesz zasłonięta jest lambrekinem, noszącym nazwę kaporet [hebr. zasłona]. Termin wywodzi się z Biblii, gdzie oznaczał wieko Arki Przymierza. Uszyty jest z tego samego materiału, co p., czasem zdobiony wypukłym haftem.
pejsy [z hebr. peot=boki] długie pasma włosów po obu stronach twarzy, noszone przez ortodoksyjnych Żydów. Zwyczaj ten wywodzi się z biblijnego golenia przez mężczyzn twarzy i strzyżenia włosów rosnących przed uszami. P. wraz z tradycyjnym strojem nadawały wyznawcom judaizmu charakterystyczny wygląd. Władze zaborcze próbowały zwalczać ten zwyczaj metodami ekon. [ ukazy Mikołaja I z 1845] Współcześnie p. noszą tylko chasydzi, przy czym różne grupy preferują swoiste mody: niektórzy mają luźno puszczone włosy, inni zakręcone w korkociągi.
Pesach [hebr., Ominął] jedno z najstarszych i najważniejszych świąt żydowskich, ustanowione przez Stwórcę. Należy do świąt pielgrzymich[-> obrzędowość doroczna]; jednocześnie święto rolnicze, związane ze zbiorami jęczmienia i końcem pory deszczowej. Upamiętnia wybawienie Izraelitów z niewoli egipskiej, symbolizuje także zapowiedź odkupienia świata po przyjściu Mesjasza. Obchodzone podczas pierwszej pełni księżyca po wiosennym zrównaniu się dnia z nocą, rozpoczyna się 15. nisan [kalendarz hebrajski] i trwa 7 dni [poza Izraelem 8]. W Izraelu pierwszy i ostatni dzień są dniami świątecznymi, a w diasporze pierwszy i drugi oraz siódmy i ósmy. Nazwa P. nawiązuje do ostatniej z dziesięciu plag egipskich, gdy anioł śmierci zładził pierworodnych synów Egipcjan, natomiast ominął domy Izraelitów. Początek święta odpowiada dacie wyjścia z Egiptu, koniec –przejściu Izraelitów przez Morze Czerwone. Rytuał nakazuje, by spożywane w P. pieczywo było sporządzone bez zakwasu, tzn. z mąki i wody [maca], co ma przypominać fakt, że Izraelici opuścili Egipt w pośpiechu i nie mieli czasu na sporządzenie drożdżowego zaczynu na chleb. W przeddzień usuwa się z domu produkty zawierające drożdże lub kwas [chamec], takie jak pieczywo, marynaty, piwo. Obchody rozpoczyna uroczysta kolacja seder [hebr., porządek], która odbywa się według ściśle ustalonych reguł. W jej trakcie odczytywana jest Hagada Pesachowa- zbiór modlitw, błogosławieństw oraz opowieści o życiu Izraelitów w niewoli egip. Pośrodku stołu ustawiano kielich na wino dla proroka Eliasza, którego pojawienie się ma poprzedzić nadejście Mesjasza. Zostawiano uchylone drzwi do mieszkania, a każdy gość był mile widziany, bowiem pod jego postacią mógł się ukrywać Eliasza. Przygotowywano określone potrawy, które miały znaczenie symboliczne. Najważniejsze z nich to trzy kawałki macy [-> afikoman] oraz ułożone na specjalnym talerzu sederowym: kawałek mięsa z kością, które symbolizowało ofiarę składaną niegdyś w Świątyni Jerozolimskiej: maror [hebr.], gorzkie zioła, a w Polsce zwykle chrzan i nać pietruszki, które maczane w słonej wodzie przypominały gorzkie i pełne łez życie w Egipcie; pieczone jajko-symbol płodności i siły przetrwania; charoset [hebr.], surówka z tartych jabłek [z orzechami, migdałami, cynamonem, winem], wyglądem przypominająca glinę, z której Izraelici wyrabiali cegły w Egipcie. Potrawy te spożywano po odczytaniu odpowiednich fragmentów Hagady. Później odbywała się obfita uczta, jedzono jajka, wątróbkę, ryby, pulpety z mięsa, kugel, cymes, słodycze i owoce. W żadnej z tych potraw nie mogło być mąki, zamiast niej używano zmielonej macy. Każdy z uczestników wypijał cztery toasty na pamiątkę czterech zapowiedzi, które usłyszał Mojżesz od Stwórcy: i wywiodę, i wybaczę, i uwolnię, i przyjmę. Pito czerwone wino, jako symbol krwi baranka, którą pomazano drzwi domów Izraelitów, chroniąc ich dzieci przed aniołem śmierci. Uczta sederowa kończyła się późno w nocy.
Purim [akadyjskie puru = losy], święto losów, upamiętniające opisane w biblijnej Księdze Estery udaremnienie spisku Hamana i ocalenie Żydów perskich: Na wspomnienie onych dni… miesiąca tego, który im się obrócił z smutku w wesele, a z płaczu w dzień radości, aby odchodzili owe dni z ucztami i weselem, jeden drugiemu upominki dając, a ubogim dary posyłając. Zgodnie z zawartym przekazem, król perski Achaszwerosz poślubił Esterę, Żydówkę wychowaną przez wuja Mordechaja. W tym okresie wysokim urzędnikiem był Haman, który pragnął zdobyć jak największe wpływy w państwie i postanowił pozbyć się Mordechaja. Przekonała króla, że Żydzi nie wypełniają prawa i dlatego powinni zostać zgładzeni, co oznaczało także śmierć Estery i Mordechaja, o których Żyd. Pochodzeniu wiedział tylko Haman. Spisek został ujawniony, a król poznał jego prawdziwe cele. W rezultacie Hamana i jego dziesięciu synów powieszono na szubienicy, a Mordechajowi powierzono wysokie stanowisko. P. jest obchodzone przynajmniej od I w. p. n. e. nazywano je wówczas Dniem Mordechaja. Sama Księga Estery powstała znacznie wcześniej na co wskazuje jej język, natomiast w II w. n. e. została włączona do kanonu biblijnego. O Achaszweroszu nie wspominają źródła perskie, niektórzy utożsamiają go z Kserksesem i lub Kser-ksesemII. Historycy wiążą źródła święta P. z wierzeniami Babilończyków, Mordechaja i Esterę utożsamiają z babilońskimi bogami Madukiem i Isztar. P. obchodzone jest 14. [poza Izraelem] lub 15. [w Izraelu] dnia miesiąca adar [kalendarz hebrajski]. Rytuał nakazuje czytanie wieczorem i rano Księgi Estery, przechowywanej w formie zwoju. Przyjął się zwyczaj, aby za każdym razem, gdy wymawiane jest imię Hamana, zagłuszać je tupaniem, okrzykami, uderzeniami w kołatki. W tym dniu należy obdarowywać się prezentami, nie wolno odmówić biedakowi jałmużny. Po południu urządzany jest świąteczny posiłek, w trakcie którego wskazane jest nadużywanie alkoholu. Można się nawet upić do tego stopni, żeby nie odróżniać zawołania bądź przeklęty, Hamanie od bądź błogosławiony, Mordechaju. Jedną z popularnych potraw są trójkątne lub kwadratowe ciastka nadziewane orzechami, zw. Uszami lub kieszeniami Hamana [jid. Hamantaszen]. Obchodom P. towarzyszą obrzędy o charakterze ludowym – zabawy i inscenizacje [-> puirmaszpil], dlatego święto jest często nazywane karnawałem żydowskim.
puryc [jid. z hebr. poric -pan, możnowładca, despota], szlachcic, także człowiek zamożny, Żyd lub chrześcijanin. Słowo to funkcjonowało wyłącznie wśród pol. Wyznawców judaizmu i nie było jednoznacznie pejoratywne- wizerunek szlachcica zawierał wprawdzie takie cechy, jak okrucieństwo, nieprzewidywalność, skłonność do pijaństwa, a także prawdomówność i hojność.
rabin [hebr., rabi- mój mistrz], uczony, znawca pism i zagadnień religijnych, który ukończył jesziwę i otrzymał dokument nazywany smicha [hebr., upoważnienie], co dawało mu prawo nauczania i rozstrzygania spornych kwestii religijnych prawa żydowskiego. Był urzędnikiem i przywódcą duchowym gminy. Formalnie zatrudniony przez gminę, pełnił wiele funkcji. Podpisywał, a tym samym zatwierdzał ustawy gminne, kontrolował prawidłowość przeprowadzenia wyborów do władz gminy, przewodniczył rozprawom sądu żyd., udzielał ślubów, nakładał klątwę [cherem], nadzorował nauczanie w szkole, niekiedy był przewodniczącym jesziwy. Miał głos decydujący w sprawach spornych. Wiele gmin dążyło do ograniczenia władzy r., np. wydawały rozporządzenia zezwalające na zatrudnienie go tylko na okres 6 lat. R. otrzymywał wynagrodzenie z kasy gminnej, a w XVII w. wynosiło ono ok. 8-10 złotych tygodniowo, korzystał także z innych świadczeń, no. Z darmowego mieszkania, często nie płacił podatków. Pobierał opłaty od ślubów, rozwodów i pogrzebów. W XIX w. funkcje r. zostały określone przez prawodawstwo państw zaborczych. W Królestwie Polskim powołano urząd nadrabiana, a w Austrii i Prusach wprowadzono wymóg znajomości języka nim. W obu tych krajach otwarto pierwsze wydziały judaistyki na poziomie uniwersyteckim, gdzie kształcili się także r. z ziem pol., zwolennicy judaizmu reformowanego. W Polsce niepodległej wprowadzono wymóg egzaminu państwowego dla r., połączonego z koniecznością znajomości języka pol. Nakaz nie był przestrzegany zbyt skrupulatnie.
rosz ha –szana [hebr., początek Roku] święto Nowego Roku, w języku polskim zwane Trąbkami. Rozpoczyna się pierwszego dnia miesiąca tiszri [kalendarz hebrajski] o nowiu księżyca. Twa dwa dni, upamiętnia akt stworzenia pierwszego człowieka, Adama. Zapoczątkowuje 10 dni pokutnych, nazywanych jamin noraim [hebr., straszne dni], kończących się świętem Jom Kipur, kiedy według wierzeń w zależności od uczynków człowieka Stwórca decyduje o jego losie w nadchodzącym roku. W tym okresie w synagogach podczas nabożeństw dmie się w róg barani [szofar], którego głos ma wzywać grzeszników do skruchy. W miesiącu siódmych, pierwszego dnia tegoż miesiąca, będziecie mieli dzień odpoczynku, dzień pamiętny, obwołane trąbieniem święte zgromadzenie [Księga Kapłańska]. W przeddzień święta należało wziąć kapiel, ostrzyc włosy i założyć chociaż jedną nową rzecz. Po południu pierwszego lub drugiego dnia święta nad brzegiem rzeki i morza odbywał się obrzęd -> taszlich, który symbolizował pozbywanie się grzechów. Jednocześnie odmawiano psalmy i modlitwy. Praktyki te miały charakter ludowy, a nie były nakazem rel., dlatego krytykowało je wielu rabinów. Wieczorem odbywała się uroczysta kolacja. Spożywano potrawy symbolizujące szczęście i pomyślność, takie jak chleb i miód, aby nadchodzący rok był pomyślny i słodki. Jedzono także głowę ryby lub barana [hebr., rosz oznacza również głowę]. Nie podawano potraw gorzkich i kwaśnych.
seder zobacz hasło Pesach.
suka [hebr.] szałas budowano pod gołym niebem na święto Sukot , w potocznej polszczyźnie nazywany kuczką [staropolskie kucza- szałas, plecionka z gałęzi lub wikliny]. Ściany s sporządzano z desek lub rozciągniętej na prostokątnych rusztowaniach tkaniny, często zdobionej malowidłami , używanej przez kilka kolejnych lat. Dach wykonywano ulistnionych gałęzi, na których wywieszano kolorowe ozdoby z papieru. W ciągu siedmiu [w diasporze ośmiu] dni święta mężczyźni ucztowali w s. bardzo pobożni także sypiali. Do wspólnego spożywania posiłków zapraszano kilku ubogich, symbolicznie uczestniczyli w nich także biblijni patriarchowie. W XIX wieku zaczęto budować s. na balkonach lub na stychu, w tym ostatnim przypadku w dachu musiał istnieć otwór, odkrywany na święto.
sukot [hebr. Szałasy], Święto Szałasów, jedno ze świąt rolniczych, obchodzone jesienią, po zbiorze plonów; po polsku zwane Kuczki. Podczas S. wierni dziękowali za plony i prosili Stwórcę o urodzaj w następnym roku. Należy do świąt pielgrzymich, ustanowionych dla upamiętnienia czterdziestoletniej wędrówki przez pustynie po wyjściu z Egiptu, kiedy Żydzi nie mieli własnych domów: Będziecie mieszkać w szałasach przez siedem dni… Aby wiedziały wasze przyszłe pokolenia, że w szałasach kazałem synom izraelskim, gdy wyprowadziłem ich z ziemi egipskiej [Księga Kapłańska]. Trwa siedem, a poza Izraelem osiem dni, rozpoczyna się 15. tiszri [kalendarz hebrajski]. W czasie święta mężczyźni modlą się i jedzą posiłki w specjalnie stawianych szałasach [-> suka], niektórzy tam nocują. Spożywa się potrawy słodkie i dużo słodyczy, symbolizujących dostatek i powodzenie, nie podaje się dan kwaśnych i gorzkich, ponieważ kojarzą się z gniciem i zepsuciem. Pomimo zmian w symbolice, święto częściowo zachowało swój pierwotny rolniczy charakter; nadal odmawia się dziękczynną modlitwę za rosę i deszcz. Siódmy dzień S. nazywany jest Hoszana Raba [hebr. Wielka Radość]. Podczas porannego nabożeństwa wierni machają trzymanymi w ręku etrogiem [mała zielona cytrynka] i bukietem zw. lulaw, w cztery strony świata, w górę w dół, na znak wszechobecności Boga i jego władzy nad kosmosem. W Polsce lulaw sporządzany był z gałęzi palmy, wierzby i mirtu. Wierzono, że palma miała moc oddalania złych mocy, mirt symbolizował płodność i miłość, a wierzba wodę. Obchodzono siedem razy synagogę niosąc zwoje Tory, za każdym okrążeniem odmawiając modlitwę Hoszana a na koniec chłoszcząc witkami ziemię, ażeby zapewnić deszcz. Według wierzeń, w Hoszana Raba w zależności od uczynków zostaje przypieczętowany los każdego człowieka. Dlatego podobnie jak w Jom Kipur chazan prowadzi modły ubrany w białą koszulę [-> kitel]. Dla każdego, kto nie zobaczy w przeddzień swojego cienia, jest to znak, że dożyje do następnego roku. Chasydzi wprowadzili zwyczaj studiowania Tory przez całą noc poprzedzającą święto, by odkupić swoje grzechy. Owoc estrogu przechowuje się do następnego roku w ozdobnym, metalowym naczyniu, co ma zapewnić pomyślność. Dzień po zakończeniu S. przypada -> Simchat Tora, dzień kończący roczny cykl czytania Tory.
Synagoga [gr. Synagogę -zgromadzenie], bejt kneste [hebr., dom zgromadzeń], budynek, w którym modlą się Żydzi, po pol. nazywana bóżnicą.
szabaśnik [szabas - jid.], świecznik do palenia świec w szabat; specjalny piecyk/piekarnik, wbudowany w piec, do przechowywania potraw, przygotowanych na szabat, by nie wystygły, ponieważ nie wolno było wtedy wykonywać żadnych prac, np. zapalać ognia.
Szabat, szabas, szabes [hebr. odpoczynek] dzień wypoczynku po tygodniu pracy. Jedno z najstarszych i najtrwalszych świąt w tradycji żydowskiej. Sz. upamiętnia dzień, w którym Stwórca odpoczywał po stworzeniu świata. Nakaz jego przestrzegania zapisany został w Dekalogu: Sześć dni będziesz pracował i wykonywał wszelką swoją pracę, ale siódmego dnia jest szabat Pana Boga twego, nie będziesz wykonywał żadnej pracy… Gdyż w sześciu dniach uczynił Pan niebo i ziemię, morze i wszystko, co nim jest, a siódmego dnia odpoczywał. Dlatego Pan pobłogosławił dzień szabatu i poświęcił go [Księga Wyjścia]. Sz. rozpoczyna się w piątek wieczorem i kończy w sobotę wieczorem [-> kalendarz hebrajski]. Wyznawców judaizmu obowiązuje całkowity zakaz pracy będącej przejawem panowania nad przyrodą, gdyż nawet Stwórca tego dnia odpoczywał. Prawo rel. wymienia 39 prac zabronionych, większość z nich to zajęcia związane z rolnictwem i pasterstwem, zmieniające przyrodę, np. orka, siew, strzyżenie owiec, ale także budowanie, rozpalanie ognia, pisanie. Aby nieumyślnie nie naruszyć zakazu pracy, nie wolno wykonywać czynności podobnych do zajęć zabronionych, takich jak: drukowanie, rysowanie czy zapalnie i gaszenie światła elektrycznego. W celu uniknięcia niektórych zakazów [ np. zakazu przenoszenia czy wynoszenia rzeczy poza dom], osiedla żyd. otaczano drutem lub sznurkiem [-> eruw] w ten symboliczny sposób tworzyły jedno domostwo obejmujące obszar całej dzielnicy czy nawet miasta. W wielu domach żyd. zatrudniony był na okres sz. nie-Żyd szabes goj, który wykonywał niezbędne prace domowe. Przed nastaniem sz. Żydzi udają się do mykwy, aby dokonać rytualnego oczyszczenia. Święto rozpoczyna się zapaleniem dwóch świec w piątek, tuż przed zachodem słońca, symbolizują one boską światłość i duszę człowieka. Zapala je kobieta i odmawia nad nimi błogosławieństwo- jest to jej najważniejszy obowiązek rel. Wierzono, że jego niewypełnienie grozi śmiercią w połogu. Mężczyźni witają sz. w synagodze. W bardzo religijnych rodzinach kobiety i dzieci czekają na nich w domach bądź spacerując na ulicy ubrane w odświętne stroje. Po powrocie mężczyzn do domu odbywa się uroczysta kolacja. Rozpoczyna ją Kidusz. Nikt w czasie sz. nie powinien być głodny, dlatego w wielu domach goszczono ubogich bądź uczniów. Najpopularniejszymi daniami w Europie Wschodniej były śledzie i chała, a także ryba faszerowana, siekana wątróbka-> cymes. Na sobotni obiad podawano czulent, jedzono także nadziewane szyjki kurze, kiszkę [jid. kiszke] i kugel. W sobotę wieczorem spożywa się trzeci posiłek świąteczny, seuda szliszit i śpiewa pieśni żegnające sz. Chasydzi, wierząc, że Mojżesz nadejdzie w sobotę, przeciągali ostatnią ucztę aż do nocy. Święto kończy uroczystość pożegnania sz. Hawdala [hedr. oddzielenie]. Oddziela ona czas świąteczny od powszedniego. Odmawia się błogosławieństwo nad światłem, winem i wonnymi ziołami. Zapala się dwie splecione świece symbolizujące świętość i powszedniość. W besaminkach zapala się zioła.
szofar [heb. róg] barani róg używany przez Żydów w celach kultowych. W święto Rosz Haszana, na zakończenie Jom Kipur, a także w miesiącu elul dmie się w sz. By odegnać od wyznawców złe moce i zbudzić ich do służby bożej. Sekwencja dźwięków wydawanych przez sz. Była przekazywana przez tradycję: składały się na nią jedno długie zadęcie, trzy urywane i trzy krótkie. W starożytności dźwięki sz. Towarzyszyły bitwom, ostrzegały przed niebezpieczeństwem, były obecnie w liturgii świątynnej. Według wierzeń, prorok Eliasz będzie nimi zwoływał zmartwychwstałych na sąd ostateczny.
szalom alejchem [hebr. pokój wam]w wymowie aszk. szolem alejchem, tradycyjna formuła powitania, wygłaszana zwłaszcza przez przybysza, odwiedzającego dom żydowski. Powitani odpowiadali słowami we-alejchem szalom [hebr. i wam pokój], w wymowie aszk. alejchem szolem. Współcześnie powitanie skracane jest do słowa szalom [hebr. pokój].
Szoa, Szoah Zagłada
szofar [hebr., róg], barani róg używany przez Żydów w celach kultowych. W święto Rosz Haszana, na zakończenie Jom Kipur. W starożytności dźwięk sz. towarzyszył bitwom, ostrzegał przed niebezpieczeństwem, były obecne w liturgii świątecznej. Według wierzeń, prorok Eliasz będzie nimi zwoływał zmartwychwstałych na sąd ostateczny.
sztetl, sztetlech [jid.] miasto, miasteczko, żydowska wspólnota lokalna o specyficznym układzie społecznym i obyczajowości. Stanowiły zamkniętą całość, osiedlenie się , założenie nowego warsztatu lub małżeństwo z przybyszem wymagało akceptacji zarządu gminy. Sz. posiadało własne elity kult. i intelektualne, pełniące rolę lokalnych autorytetów [nie zawsze byli to ludzie bogaci]. Takie zdarzenia, jak narodziny, małżeństwo, śmierć zbiorowość przeżywała wspólnie. Opiekowano się miejscowymi żebrakami chorymi. Dawało to poczucie bezpieczeństwa, z drugiej jednak strony życie każdego mieszkańca poddane było społ. Kontroli, a potrzebę prywatności uważano za coś podejrzanego. Wobec tych, którzy nie chcieli lub nie potrafili podporządkować się regułom społ. stosowano zróżnicowane kary: zakaz wstępu do synagogi, pręgierz, chłostę. Najdotkliwszą z nich był -> cherem, wykluczeni ze wspólnoty. Żydowskich mieszkańców łączyło poczucie silnej więzi lokalnej, a słowo sz. nabrało emocjonalnie zabarwionego znaczenia, odpowiadając dzisiejszemu terminowi mała ojczyzna. Mimo że to miasta, takie jak Warszawa czy Kraków, stały się centrami kultury żyd. zarówno ortodoksyjnej, jak i świeckiej w okresie międzywojennym sz. w niczym nie przypominały sennej prowincji. Działały w nich partie polit., biblioteki, teatry, kina, wychodziły gazety, odbywały się popularnonaukowe odczyty, w niektórych istniały kluby sportowe.
szabes goj [lub szabesgoj; z jid. שבת גוי; hrb. גוי של שבת goj szel szabat] osoba zatrudniona do wykonywania niezbędnych czynności, które są zakazane wyznawcom judaizmu podczas szabatu w żydowskim domu lub synagodze. Najczęściej było to ogrzanie pomieszczeń mieszkalnych, podgrzanie pożywienia, zmiana świec w świeczniku itp. Szabes gojami byli zwykle ubodzy chrześcijanie za niewielkie wynagrodzenie, służący nie-żydzi bądź chrześcijańscy sąsiedzi.
Ściana Płaczu [hebr. Ha –kotel Ha-maarawi, Ściana Zachodnia], fragment muru dziedzińca Drugiej Świątyni wzniesionego ok. 20 p.n.e. w czasach Heroda Wielkiego. W północnej części zachowała się część pomieszczenia, przez które wchodzili kapłani. Wyznawcy Judaizmu wierzą w obecność-> Szechiny w tym miejscu, dlatego Ś.P. stała się celem pielgrzymek. W szczelinach muru wierni zostawiają karteczki z prośbami di Stwórcy. Mur wraz z przylegającym do niego placem traktowany jest jak synagoga. Teren został podzielony na część męską i żeńską, można tam przebywać tylko w odpowiednim stroju, mężczyźni z nakrytą głową, Przed wejściem należy obmyć ręce. Zasadnicza część ruin Świątyni Jerozolimskiej znajduje się pod meczetem Omara, który wraz z otaczającym go terenem zajmuje jedną trzecią obszaru Starego Miasta.
śmierć W judaizmie ś. uznawana jest za skutek grzechu Adama. Każdy człowiek umiera jednak z powodu własnych grzechów. O świątobliwych i sprawiedliwych mówi się, że są żywi po ś. A o ludziach złych, że są martwi jeszcze za życia. Ś. Osób pobożnych uznawano za zaślubiny ich duszy ze Stwórcą, czyli za wydarzenie radosne. Zgodnie z wierzeniami ludzkie życie przerywa anioł śmierci. Na jego widok ludzie z przerażenia otwierają usta, a wówczas z miecza anioła spada śmiertelna kropla trucizny. Dlatego w domu zmarłego należy wylać wszystką wodę, gdyż mogła się do niej dostać trucizna. Moc anioła śmierci można osłabić poprzez studiowanie Tory i rozdawanie jałmużny. Tuż po ś. Ciało kładziono na podłodze, na wiązce słomy, przy głowie zapalano lampkę lub świecę [symbol duszy zmarłego]. Następnie zmarłego myto i namaszczano, po czym zawijano w całun. Mężczyzną wkładano białą koszulę [kitel] i tałes z obciętymi cyces na znak, że zmarły nie może już wypełniać przykazań. O ile ś. nie nastąpiła w szabat, zmarłego grzebie się w dniu zgonu, aby dusza mogła jak najszybciej zaznać spoczynku. Tradycyjnie pochówkiem zmarłych zajmowało się towarzystwo pogrzebowe-> chewra kadisza. Ciało na cmentarz przenoszono na drewnianych marach, do grobu składano w pozycji leżącej, z rękoma ułożonymi wzdłuż ciał. Zmarłemu towarzyszył kondukt złożony z rodziny, znajomych, członków bractwa pogrzebowego, czasem także wynajętych płaczek. Trumnę sporządzano z nieheblowanych desek, układając je w samym grobie, nie używając do tego cel gwoździ. Najbliżsi krewni na znak żałoby rozdzierali ubranie [kria]. Na cmentarzu syn lub inny krewny odmawiał modlitwę-> Kadisz jatom. Po śmierci bliskiego krewnego obowiązuje siedmiodniowa ścisła żałoba, przez 30 dni po pogrzebie lżejsza, w czasie której nie wolno uczestniczyć w radosnych uroczystościach. Po śmierci rodziców obowiązuje dwunastomiesięczna żałoba, a syn przez jedenaście miesięcy codziennie rano odmawia w synagodze Kadisz. Dotknięcie zwłok czy wizyta na cmentarzu powoduje nieczystość rytualną, toteż aby powrócić do świata żywych po pogrzebie, wymagane jest umycie rąk. Przygotowanie zwłok do pochówku i udział w pogrzebie uznawane jest za dobry uczynek. Dawniej mężczyźni i kobiety nie mogli by grzebani o bok siebie. W wydzielonej części cmentarza chowano samobójców i osoby nie przestrzegające zasad wiary. Wierzono w obecność duchów zmarłych na cmentarzu, dlatego nie należało tam często przebywać. Groby rodziców odwiedza się w rocznice śmierci i przed świętem Rosz Ha-szana, pozostawiając na macewie kamyczki, ponieważ w starożytności kamieniami oznaczano miejsca pochówku. Celem pielgrzymek są groby słynnych rabinów lub cadyków, odwiedzający zazwyczaj umieszczają tam karteczki z prośbami o wstawiennictwo u Stwórcy. Na cmentarzu nie należy nosić tałesu ani tefilin, ponieważ zmarli nie mogą już wypełniać przykazań.
Talmud [hebr., Nauka] najważniejsza po Biblii księga judaizmu. Zawiera komentarze do Pisma Świętego, rabiniczne dyskusje, wskazania moralne i przypowieści. Porusza takie tematy jak: istota Boga, kosmogonia, życie pośmiertne, zmartwychwstanie, Sąd Ostateczny, Mesjasz, istota człowieka, dusz ludzka, grzech i skrucha, nagroda i kara, wiara i modlitwa, nakazy rel., prawo cywilne i karne, życie rodzinne, rola kobiety, wychowanie dzieci, jednostka i społeczność, zasady moralne [ wobec Boga, innych ludzi i zwierząt], wskazania pobożnego życia, odżywianie, dbałość o ciało i zdrowie. T powstawał stopniowo, jego zasadnicze części zostały skodyfikowane w IV w. n. e. lecz niektóre fragmenty powstały później. Składa się z dwóch podstawowych części. Pierwsza, -> Miszna, stanowi spisane przez -> tanaitów prawo ustne. Druga -> Gemara, komentująca Misznę, napisana została w dwóch wersjach talmudycznych akademiach Palestyny i Babilonii. Obie wersje obowiązują w judaizmie do dziś, lecz Talmud Jerozolimski nie był już rozwijany. Talmud Babiloński wciąż obrastał nowymi komentarzami [hebr. tosefta, dodatek] i rabinackimi rozstrzygnięciami problemów rel. [-> Raszl] stanowiąc żywa interpretację religii w zmieniających się w ciągu pokoleń warunkach. Poruszane w T. kwestie dotyczące prawa rel. Nazywane są halachą; przypowieści, legendy, wskazania moralne i wątki folklorystyczne -> agadą [aram. opowieść] Używany do dziś przez wyznawców judaizmu. T. jest wielotomowym dziełem, którego studiowanie jest podstawowym obowiązkiem ortodoksyjnego Żyda.
tałes [hebr. talit - płaszcz], szal modlitewny. Wykonany z białej tkaniny bawełnianej, wełnianej lub jedwabnej, ozdobiony u dołu poprzecznymi tkanymi pasami koloru grantowego lub czarnego, z przymocowanymi w czterech rogach cyces [jid.] inaczej cicit [hebr. frędzle], skręconymi białymi [kiedyś jedna nitka była granatowa] sznurkami lub frędzlami, które mają przypominać o przestrzeganiu przepisów rel. „Będziecie miele te frędzle po to, abyście gdy na nie spojrzycie przypomnieli sobie przykazania Pańskie…” W części, którą nakładano na głowę, niektóre t. miały naszytą atarę [hebr. zwieńczenie, korona], szeroki pas zdobiony srebrnym, wypukłym haftem. T. zakładają mężczyźni na znak bojaźni bożej podczas modlitwy w synagodze. W niektórych grupach chasydzkich używają go jedynie żonaci, którzy pierwszy t. otrzymują w prezencie ślubnym od teściów lub narzeczonej.
tefilin [aram. ozdoby], filakteria [gr. phylakter -strażnik] dwa czarne skórzane pudełeczka z długimi rzemieniami, używane w dni powszednie przez dorosłych mężczyzn podczas porannej modlitwy. Wewnątrz umieszczone są zwitki pergaminu z wypisanymi na nich czterema fragmentami Tory oraz m. in. jedną z podstawowych modlitw Szma [hebr. Słuchaj]. Pudełeczka przytracza się za pomocą rzemienia do czoła i lewego przedramienia na znak oddania myślą i sercem Bogu, co zostało nakazane w Torze. T. otrzymuje chłopiec po obrzędzie bar micwa.
tichel rodzaj chusty.
Tora [hebr. prawo, nauka], Pięcioksiąg Mojżesza podstawowa część hebrajskiego kanonu Pisma Świętego, na która składają się: Księga Rodzaju, K. Wyjścia, K. Kapłańska, K. Liczb, K. Powtórzonego Prawa. Tradycja przypisuje ich autorstwo Mojżeszowi. Dopiero badania podjęte w poł XVIII w. wykazały, że jest to kompilacja różnorodnej literatury rel., pochodzącej z kilku źródeł. Dla Żydów T. jest najświętszym obiektem kultu. Rodały, czyli zwoje T. spisanej na pergaminie, nawinięte na drewniane wałki i ozdobnie ubrane, przechowywane są w aron ha-kodesz w synagodze i uroczyście odczytywane przez wywołanych mężczyzn podczas nabożeństw. Żydowscy mistycy wierzyli, że T. posiada ukryty sens, zawiera wszystkie tajemnice wszechświata i wielką moc magiczna. Hebrajskie litry, które składają się na jej tekst, także mają mistyczne znaczenie. Studiowanie T. i Talmudu jest obowiązkiem pobożnego Żyda. Kobietom nie wolno było czytać T., wiedzę czerpały z tłumaczeń obszernych fragmentów Pięcioksięgu na język jid. W szerszym znaczeniu słowo Tora dla wyznawców judaizmu oznacza wywiedzione z Biblii zasady rel., prawo, wiedzę judaistyczną albo naukę.
zachor [hebr.] oznacza pamięć lub pamiętaj. Jest to nakaz dotyczący każdego Żyda, który zobowiązuje go do pamiętania wydarzeń historycznych w ustalony sposób, ukształtowany przez liturgię i rytuały wspierające pamięć i czyniące Żyda częścią narodu.
BIBLIOGRAFIA:
Cała Alina, Węgrzynek Hanna, Zalewska Gabriela: Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000 r.
https://wadoviana.eu/wp-content/uploads/2015/05/S%C5%82ownik.pdf
https://pl.wikipedia.org/wiki/
